Selecciona Edición
Conéctate
Selecciona Edición
Tamaño letra
Luces

Eloy Lozano, o cineasta que quería queimar Tagen Ata

Nova copia da súa adaptación de Ferrín, primeira curta galega en 35 mm

Tagen Ata sería coma calquera outro país asoballado, pero até entón non soara con música de Pink Floyd. Púxolla en 1974 o cineasta Eloy Lozano (Ourense, 1953-Santiago, 2009) no seu debut como director. Hoxe a historiografía considera aquel Retorno a Tagen Ata a primeira curta galega en 35 mm. Precaria adaptación -sen son directo, mal dobrada- da novela que Xosé Luís Méndez Ferrín escribira durante o seu paso polo cárcere da Coruña a finais dos sesenta, publicada por Castrelos en 1971, proxectouse onte no Teatro Principal de Ourense. Foi no marco do 19º Festival de Cine Internacional, certame que o propio Lozano axudou a construír e do que se puxo inicialmente á cabeza. Forma parte, canda outras cinco pezas, dun ciclo que conmemora os 20 anos de vida do CGAI, a filmoteca galega.

"O malo é que a sociedade ourensá lle deu as costas", di Manuel González

A peza, apenas 17 minutos rodados na Merca e A Valenzá, recrea o regreso de Rotbaf Luden á terra da súa familia para entrevistarse co líder do movemento de liberación nacional de Tagen Ata no interior. O enigmático Ulm Roam, personaxe no que moitos viron un trasunto do omnipresente Ramón Piñeiro, comunícalle á moza que a loita rematou. Terra Ancha está preparada para concederlle un estatuto de autonomía ao país, recoñecendo a súa lingua e delegándolle competencias sobre ensino e obras públicas. Non hai por tanto motivos para seguir nin para reivindicacións maximalistas. Fin da resistencia e a loita armada.

A que onte se proxectou en Ourense é unha nova copia. O negativo orixinal da película está no CGAI, onde a viúva do cineasta, María de las Cuevas, depositou a finais do ano pasado a meirande parte da súa filmografía, incluíndo imaxes desbotadas e brutos. E está aí a pesar do propio autor. "Quería queimala", recorda o historiador Manuel González, autor da entrada dedicada a Lozano no Dicionario do cine en Galicia. "Parecíalle malísima. Tiña un carácter tremendo, a verdade, pero non hai outra figura igual. O malo é que a sociedade ourensá lle deu as costas e o audiovisual nunca o entendeu".

Un visionado urxente da morea de cintas que garda o CGAI revela até que punto a relevancia extracinematográfica de Retorno a Tagen Ata oculta outras facianas dunha obra irregular pero atrevida. Velaí, por exemplo, os primeiros traballos documentais de Lozano, entre os que destaca a ollada política d'Os oleiros, unha fita presuntamente etnográfica de 1975 que deixa agromar na demora dos primeiros planos a memoria da represión en Galicia. "O máis singular", matiza González, "é que era capaz diso e de concibir a imaxe publicitaria de Adolfo Domínguez ou de reflexionar sobre a desfeita deste país en películas tan interesantes como a última que fixo, Quen son? [2008]".

A literatura foi, en todo caso, unha das grandes teimas de Eloy Lozano. Logo de adaptar a Ferrín e intentar, sen éxito, adiantarse a Gonzalo Suárez na posta en imaxes d'A esmorga, o ourensán volvería buscar no papel os argumentos para outras dúas producións. En Entrevista (1994), unha curtametraxe protagonizada por Fabiola Toledo e o pintor Antón Lamazares, acode ao brasileiro Rubem Fonseca. En Bellas durmientes (2001), a súa primeira e última longa de ficción, bota man dunha novela do primeiro Nobel xaponés, Yasunari Kawabata, publicada en galego como A casa das belas adormentadas (Rinoceronte).

Para Lozano, a súa adaptación de Kawabata era a última oportunidade de facer cine en Galicia. Arrastraba dende a mocidade -dirixira Tagen Ata cos vinte acabados de cumprir- a frustración de non poder rodar A esmorga. Confesáballo un par de anos antes de morrer ao historiador José Manuel Sande, que estaba a preparar un artigo sobre Parranda -a versión de Gonzalo Suárez en castelán- para o Diccionario de Cine Español e Iberoamericano da SGAE. Conseguira, recordaba na conversa, os permisos necesarios para a rodaxe, un acordo de financiamento con Morgana Films e mesmo o interese de Alfredo Landa para a terna de protagonistas masculinos. Quería rodala en galego e con cámara en man, como unha road-movie existencial. Nunca chegaría a empezar.

O autor ourensán deixou documentais en 16 mm -Os oleiros (1975), El castaño (1979) ou Manzaneda (1979)-, incursións experimentais de animación -Numeralia (1990)-, a recuperación d'O carro e o home (1940) de Antonio Román e varias achegas aos campos da arquitectura e a arte -4 escultores (1988), Idea e Territorio (2002) e pezas sobre Boltanski ou Jorge Barbi nos noventa. A maior parte da súa produción, porén, desenvolveuse na publicidade. Os spots para Adolfo Domínguez, Cabreiroá ou o Xacobeo 99 tamén se conservan no soto do CGAI na Coruña, talvez como o reverso amargo do cineasta, e da cinematografía, que nunca conseguiron filmar a Blanco Amor.

Repaso urxente ao cinema galego

O ciclo co que o Festival de Cine Internacional de Ourense homenaxea o CGAI ilustra a través de seis curtas os tres grandes momentos do cinema galego. Finisterrae Galicia (1936), de Carlos Velo, a primeira das que se proxectan esta noite no Teatro Principal a partir das 20.00 horas, invoca o fértil escenario que xeraron en España a chegada do sonoro e a proclamación da II República. Retorno a Tagen Ata (1974), Mamasunción (1984) e Viúda Gómez (1984), de Eloy Lozano, Chano Piñeiro e Xavier Villaverde respectivamente, representan a complexidade do panorama que se abriu en Galicia coa morte de Franco: experimentación, disidencia e videocreación, mais tamén a indisimulada expectativa dun cinema industrial propio. Por último, Contar (1994) de Teo Manuel Abad e O matachín (1996) de Jorge Coira, as fitas máis recentes, pertencen xa ao remol que quedou daquela ilusión dos anos setenta e oitenta: unha cinematografía modesta, profesionalizada e moi escorada cara á televisión.

* Este artículo apareció en la edición impresa del Sábado, 22 de octubre de 2011

Más información