Selecciona Edición
Conéctate
Selecciona Edición
Tamaño letra
GROUCHOS | Luces

A Galicia apoltronada, a Galicia alternativa

O ollar do ollo de vidro forma parte, como quen di, da tradición galega por mor do célebre relato de Castelao. Así, con ese humor irreverente que eran quen de fitar a morte, el introduciu na santa compaña un esqueleto snob.

Un esqueleto friqui, diriamos hoxe.

Mais, como olla o ollo de vidro?

Non é chovinismo, pero coido que só un galego, e ademais psiquiatra, podería facerse esa pregunta con pertinencia científica. Fidel Vidal faina. E faina nun libro louco, que é a estirpe máis marabillosa dos libros, a do pensar coa imaxinación, ensarillando ensaios de luminosidade aneboada. Falo de Arte na esquizofrenia e outros excesos (Laiovento, 2008).

Un ollo en soidade é unha perda, dinos Vidal, mais na mitoloxía está tamén o ollo panóptico, o ollo que quere velo todo, controlalo todo. O ollo ditatorial. A ollada do big brother do pesadelo de Orwell. O pinchacarneiro analítico de Fidel Vidal é un lampo dos que soergue a tampa dos ollos. O xogo humorístico de Castelao, a súa intuición narrativa, lévanos á perturbadora realidade contemporánea dos mecanismos de vixía e control das mentes.

"Os ollos de vidro son os ollos que non ven pero que miran", escribe o menciñeiro contemporáneo, el mesmo un protagonista da psyco-art. "A mirada fixa, a que se crava como un ferrete, ese fitar que se expresa con non nos quitan os ollos de encima, realmente está a dicir que o ollo e o outro ollo, que ambos os dous ollos, están a perseguirnos. Un observar en constante movemento detrás dos nosos pasos". Lendo a Fidel Vidal lembreime da idea da "ollada fértil" de Paul Claudel. A ollada que dá a luz. A ollada que se enfronta á dos ollos de vidro.

E non tiven que forzar a asociación para cavilar noutra obra clave na literatura galega no que o escenario instigador é a morte. O velorio, de Francisco Taxes, talvez con A esmorga de Blanco Amor, a obra máis transgresora da nosa literatura.

Chegaron xuntos. Eu non sei o porqué, mais ese azar binario ten de ter o seu sentido. Chegaron xuntos o Excesos de Fidel Vidal e a Obra dramática de Francisco Taxes, en edición de Xurxo Taxes Díaz (Biblioteca das Letras Galegas, Edicións Xerais, 2008). Esta última non só ten a novidade de recoller toda a dramaturxia de Taxes (A Coruña, 1940-2003), senón que está introducida por unha reconstrución vital e bibliográfica, feita por un dos seus fillos, Xurxo, que só cabe cualificar de "rigoroso amor". Hai nese percorrido unha distancia, unha esixencia na colleita de información esencial, e tamén unha tensión vindicativa, un velorio xusticeiro da personalidade e na obra dun autor clave no xermolar do teatro galego.

Aquí hai moito ollar de vidro. Ollos afeitos ao control. A manter a raia. A enterrar. A esquecer. A marxinar. Mais o que fai unha cultura viva é a "ollada fértil". A que rescata os náufragos. Os que apostaron a cabeza. Tamén aquí sucedeu, como se di no Ouveo de Allen Ginsberg, que o Moloch, o monstro dos ollos de vidro, devorou a moitos dos mellores. E estou a pensar, entre outros, en Xesús Campos, Lois Pereiro e Francisco Taxes.

"É a mirada a que nos fai ser, que nos fai como Ser", escribe Fidel Vidal. E fala dunha mirada especial, a do retrato dunha muller sentada de Luís Seoane. A ollada atenta. Esa ollada da nai que reflicte nos seus ollos os sentimentos do fillo. Como nos explica Bettelheim: o fillo vese a si mesmo na cara da nai, como se estivese a mirar nun espello. É sabido o que dicía Groucho Marx das persoas repugnantes: "Nunca se me esquece ningún rostro, mais no seu caso farei unha excepción". Pola contra, endexamais se nos esquece o rostro das persoas que significaron moito nas nosas vidas.

A ollada de Francisco Taxes contiña a nai e o fillo do que nos falaba Betteleheim. Nunha homenaxe que tivo por escenario o pub Dublín da Coruña, o 26 de xullo de 1999, cando Taxes cumpriu os 59 anos, ocorréuseme dicir que era a un tempo o mozo Stephen Dedalus e Leopold Bloom, eses dous personaxes do Ulises de Joyce. En moitos sentidos, era así. Taxes era ese mozo desacougado e inquiridor e ese vello aleuto e sabedor á hora de vivir e escribir. Tamén nel cohabitaban a vella e a nova Galicia, no sentido cultural máis fondo. Era un retallo do carballo do Cereixo, a carón do río Grande, que podía transfigurarse en segundos nun auténtico cascarilleiro coruñés. Declarábase un transformista, que nos tempos que lle tocou vivir, era aínda un alcume máis radical que o de transgresor.

-E vostede que é?

-Transformista.

-Pois a cantar na Ópera!

Iso de "ir cantar á Ópera" era un eufemismo da comisaría. Aquí sempre fomos moi melómanos. Unhas cantas veces pasou Taxes por aquela Ópera, aínda que non cantou. O seu non foi un transformismo de dar a nota. Transformista era o xeito de dicir que tiña moita xente dentro. Na ollada de Taxes podías ver a un tempo a Jean Genet e a Otero Pedrayo, a François Villon e a Cunqueiro, a Beckett e a Valle-Inclán. Se fora Canetti, diría que era "custodia de metamorfose". Mais a Taxes dáballe o riso cando a xente se puña estupenda de conceptos. El fora pedreiro nunha canteira, camioneiro de peixe, oficinista a teclear as trinta redondas underwood girls. Tiña moita vida detrás, moito rodicio, mais non era nada fachendoso. Dun trato moi bondadoso, penso que tamén por preguiza. O traballo que dá andar atravesado! Taxes, na vida cotián, non se tomaba a molestia de incomodar porque o seu incomodo era total. Penso que hai que ter moito valor en calquera parte, e aínda máis en Galicia, para proclamar con orgullo o "dereito á preguiza", que iso xa é anticapitalismo consecuente como ben demostrou Paul Lafargue.

Mais cando puña mans na obra é difícil atopar unha posición máis radical na escrita. Ademais d' O velorio, obra maxistral, entroido vangardista, contracultura, subversión etnográfica, vinganza dionisíaca, Taxes deixou en herdo e para goce futuro obras como Lenta raigame, Casta e Albito, Caderno de bitácora (comedia estupenda) e Elas. E un libro de relatos de moito encanto e a recuperar: Parrafeos co autor (1968).

E á hora da ollada, cando moitos non querían ver ou miraban para outro lado, Francisco Taxes non foi nada preguiceiro. Nos tempos da asociación cultural O Facho, do abrente do cinema galego, da Mostra de Teatro de Ribadavia, nos do grupo experimental A Carón, dos colectivos Galga, La Naval, Luzes de Galiza, nos da pechada Radio Catro, neses ateneos populares que xurdían en Coruña, e por todo o país, en anos que moitos quixeran enterrar. Vigo e Coruña foron nos setenta e primeiros oitenta auténticos hábitats do aflorar cultural ás ceibas, sen pastores electrificados que alindaran o gando. A quen interesa, no eidos da Galicia apoltronada, lembrar eses tempos do underground galego, da cultura alternativa?

Mais aí está o Taxes na lembranza do fillo.

"A relación dual da mirada, a relación imaxinaria, só se aguanta se é de amor ou de loita", escribe Fidel Vidal, que viviu tamén eses tempos con intensidade.

De amor e de loita. Así era a ollada de Taxes. O autor d' O velorio foi transformista, alternativo e underground até o final. O día que o enterraron no Cereixo, foi o día da manifestación máis grande da historia de Galicia, e en Madrid, ao berro de "Nunca máis!". Aos mortos viquingos dábanlles unha oportunidade de falar antes de sepultalos. Non fai falta facer unha brincadeira para oír na boca de Francisco Taxes un auténtico aturuxo antes de caer sobre el a pada de terra.

* Este artículo apareció en la edición impresa del Viernes, 6 de junio de 2008